ความหมายในชีวิต: อะไรทำให้ชีวิตเรามีความหมาย
BY
แปลโดยได้รับอนุญาตจาก Matthew Pianalto. (2022, October 31). Meaning in Life: What Makes Our Lives Meaningful? 1000-Word Philosophy: An Introductory Anthology. https://1000wordphilosophy.com/2022/10/31/meaning-in-life/
นึกภาพว่าคุณทนทั้งที่ทำงานและที่บ้านไม่ไหวแล้ว คุณตัดสินใจทิ้งทุกอย่างไป เดี๋ยวนี้คุณใช้เวลาทั้งวันนอนชมวิวริมชายหาด
อเล็กซ์ เพื่อนของคุณ ได้มาพบคุณเข้าวันหนึ่งที่ริมชายหาดและตั้งคำถามกับวิถีชีวิตใหม่ของคุณ “แกเอาชีวิตมาทิ้ง!” อเล็กซ์พูด คุณตอบอเล็กซ์ว่าคุณเคยไม่มีความสุขและตอนนี้คุณมีความสุขขึ้นมาก
อย่างไรก็ดี อเล็กซ์ตอบ “ชีวิตมันมีอะไรมากกว่าความสุข แกไม่ได้ทำอะไรที่มีความหมายกับชีวิต!”[1]
แต่อะไรเล่าคือชีวิตที่มีความหมาย?
เราจะมาพิจารณาบางคำตอบที่ทรงอิทธิพลของคำถามนี้กัน
กลุ่มคนเล่นโยคะบนชายหาด ขณะพระอาทิตย์ตก
1. การมองโลกในแง่ร้ายจากมุมจักรวาล ปะทะ ความหมายในชีวิตจากมุมประจำวัน
คนมองโลกในแง่ร้ายอาจกล่าวว่าชีวิตไม่ได้มีความหมายสูงสุดหรือความหมายจากมุมจักรวาลดังนั้นชีวิตคนจรริมชายหาดก็มีความหมายไม่มากไม่น้อยไปกว่าชีวิตของบีโธเฟ่น หรือมาร์ติน ลูเธอร์คิง จูเนียร์ หรือมารี คูรี่ เมื่อมองจากมุมของจักรวาลอังเวิ้งว้างไพศาล[2]
กระนั้น นักปรัชญาหลายคนอภิปรายว่าแม้ความหมายสูงสุดของชีวิต (meaning of life) อาจไม่มีอยู่จริง แต่ความหมายในชีวิตอาจมีอยู่จริง ชีวิตของเราอาจมีความหมายในทางธรรมดา ทางที่เราไม่จำเป็นต้องมีบทบบาทพิเศษอะไรในปกรณัมระดับจักรวาล เรียกสิ่งนี้ว่าความหมายประจำวัน (everyday meaning)[3] แต่อะไรล่ะที่ทำให้ชีวิตเรามีความหมายแบบนี้?
2. การเชื่อถืออัตนัย (subjectivism)
ผู้เชื่อถืออัตนัยกล่าวว่าชีวิตของคนผู้หนึ่งมีความหมายเมื่อมันเติมเต็มยิ่ง มัดใจยิ่ง หรือน่าพึงพอใจยิ่ง[4] แต่ละคนเห็นสิ่งที่มีความหมายมัดใจต่างกัน อาขีพการงานที่ท้าทายอาจจะมัดใจและเติมเต็มบางคน แต่กลับน่าเบื่อหน่ายและไม่น่าพึงพอใจสำหรับคุณ (คุณอาจพบว่าชีวิตนอนบนหาดทรายเติมเต็มกว่ามาก)
ต้องเป็นคนแปลกประหลาดมากพอดูจึงจะเติมเต็มจากการมองทรายหรือทรมานลูกหมา เราสามารถจัดชรวิตที่แปลกประหลาดแบบนี้ให้เป็นชีวิตที่มีความหมายได้หรือไม่? ผู้เชื่อถืออัตนัยอาจพยักหน้า แต่หลายคนคงปฏิเสธคำตอบนั้น และสรุปว่าการเชื่อถืออัตนัยนั้นผิดพลาด
3. ความหมายปรนัย
คำอธิบายปรนัยถือว่าชีวิตที่มีความหมายต้องมีโปรเจ็คที่มีค่าเชิงบวก เช่น การเสริมสร้างบุคลิกภาพ ใช้ความคิดสร้างสรรค์ และทำให้โลกน่าอยู่ขึ้นผ่านการทั้งไขว่คว้าทั้งส่งเสริมความจริง ความยุติธรรม ความงาม[8]
การเป็นคนจรชายหาดก็ไม่ได้ทำให้โลกมันน่าอยู่น้อยลงหรอก แต่ก็ไม่ได้ก่อประโยชน์สักเท่าไหร่เช่นกัน อเล็กซ์ (เพื่อนของคุณ) กังวลว่าคุณทอดทิ้งศักยภาพหรือก็คือการล้มเหลวที่จะทำให้ชีวิตมีความหมาย
อย่างไรก็ตาม คุณอาจตัดสินใจมาเป็นคนจรชายหาดเพื่อกบฏต่อการแข่งขันเอาเป็นเอาตายของสังคมบ้างานที่แข่งขันกันเหลือเกิน บางทีคุณอาจจะเลือกขัดเกลาชีวิตที่มีสติและพินิจพิจารณาสุนทรียะของความงามตามธรรมชาติ ถ้ามองจากกรอบนั้น ชีวิตของคุณก็จะดูไปทางเดียวกันคุณค่าที่สำคัญ ยืนยง และเป็นปรนัย
แต่คำอธิบายเชิงปรนัยของความหมายต้องอธิบายว่าทำไมบางกิจกรรมจึงมีความหมายเชิงปรนัยมากกว่ากิจกรรมอื่น
ลำบากก็ตรงที่สิ่งซึ่งบางสายตามองว่าฟุ่มเฟือยหรือเปล่าประโยชน์กลับกลายเป็นเลอค่าและคุ้มค่าในอีกสายตาหนึ่ง บางคนมองการปีนเทือกเขาเอเวอเรสต์เป็นการใช้ความอดทนกายใจอันน่าเคารพ เป็นความสำเร็จอันน่านับถือ บางคนมองว่ามันงี่เง่าที่เราจะปีนหินก้อนใหญ่ เสี่ยงตายและสิ้นเปลืองทรัพยากรที่สามารถเอาไปทำเรื่องที่มีประโยชน์กว่านี้ได้
แต่บางทีพวกเขาอาจจะแค่ใจแคบ การมีความหมายของคนจรชายหาด นักปีนเขา หรืออะไรก็ตามอาจขึ้นอยู่กับแรงจูงใจหรือตัวเลือกของพวกเขาด้วย ไม่ได้ขึ้นอยู่กับแค่ตัวกิจกรรมเท่านั้น[9]
4. ทฤษฎีผสมผสาน (Hybrid Theory)
ทฤษฎีผสมผสานของความหมายในชีวิตผสานความคมคายจากทั้งการเชื่อถืออัตนัยและคำอธิบายเชิงปรนัย ชีวิตที่มีความหมายเติมเต็มเราและชีวิตเรามีความหมายเมื่อเราอุทิศจนให้การทำโปรเจ็คที่มีคุณค่าเชิงปรนัย[10]
ทฤษฎีผสมผสานต่างจากคำอธิบายเชิงปรนัยเพราะมันยืนกรานว่าชีวิตที่มีความหมายต้องเติมเต็มเจ้าของชีวิต มีหลากหลายโปรเจ็ครอคอยเราอยู่ เพราะมีหลากหลายทางที่เติมเต็ม เพราะมีหลายหนทางอันเติมเต็มให้เรา (ขึ้นอยู่กับบุคลิกและความสามารถอันโดดเด่นแตกต่างของเรา) ให้เราไปพันผูกกับความจริง ความยุติธรรม และความงาม
อย่างไรก็ตาม เช่นเดียวกับที่ชีวิตซึ่งเติมเต็มแบบอัตนัยอาจดูไร้ค่าเรือน่าชัง บางทีชีวิตที่มีความหมายอาจจะไม่เติมเต็มเสมอไป[11]
พิจารณาจอร์จ เบลี่ย์ในภาพยนตร์คลาสสิก It’s a Wonderful Life[12] จอร์จคิดว่าชีวิตสูญเปล่าและหวังให้ตนไม่เคยเกิดมา โชคดี แคลเรนส์ เทวดาประจำตัวช่วยจอร์จจากการพยายามฆ่าตัวตายและช่วยให้จอร์จเข้าใจว่าการตัดสินใจในชีวิตของเขามีความหมายเพียงใด ทฤษฎีผสมผสานสื่อว่าชีวิตของจอร์จได้ความหมายเพราะเรื่องดีๆที่เขาทำเติมเต็มเขา แต่คำอธิบายเชิงปรนัยเสนอว่าชีวิตจอร์จมีความหมายมาตลอดแม้เขาจะไม่รู้ตัวมาก่อน![13]
นึกถึงเรื่องเล่าต้นบทความ คุณได้ทิ้งชีวิตที่มีความหมาย (แต่อาจน่าหงุดหงิด) เพื่อชีวิตริมชายหาดหรือไม่?
5. สรุป
จิตแพทย์และผู้รอดชีวิตจากโฮโลคอสต์ Viktor Frankl ถือว่าการแสวงหาความหมายเป็นแรงขับพื้นฐานของมนุษย์[14] เขาอ้างว่าการรู้สึกว่าชีวิตมีความหมายมอบพลังให้มนุษย์อยู่รอดและอาจถึงขั้นเจริญรุ่งเรืองแม้บางครั้งจะต้องเผชิญกับอุปสรรคและความไม่ยุติธรรมก็ตาม[15]คำถามเกี่ยวกับความหมายในชีวิตมักผุดขึ้นมาเวลาเรารู้สึกว่ามีอะไรขาดหายไปจากชีวิต แม้จะแตกต่างกัน แต่ทฤษฎีที่เราได้สำรวจข้างต้นดูจะเห็นพ้องต้องกันว่ามีหลายสิ่งที่เราสามารถทำ หรือลองพยายามทำ ที่มีความหมาย การคุยกับอเล็กซ์เพื่อนคุณอาจเป็นจุดเริ่มต้นที่ดี[16] ทำไม? เพราะเรามักจัดความสัมพันธ์ที่ดีให้เป็นแหล่งสำคัญของความหมาย เป็นไปได้ว่าบ่อยครั้ง ความหมายเป็นสิ่งที่เราสร้าง หรือค้นพบ ร่วมกัน
โน้ต
[1] Emily Esfahani Smith (2017) ใช้ความแตกต่างระหว่างความสุขกับความหมายในชีวิต ในการสำรวจงานวิจัยทางจิตวิทยาเรื่องความหมายในชีวิต ดู TED Talk ของเธอ, “There’s More to Life Than Being Happy.”
[2] ดู อย่าง Benatar (2017) และ Weinberg (2021) สำหรับการเข้าข้างมุมมองมองโลกในแง่ร้าย มีฝั่งเชื่อในพระเจ้าอย่างน้อยหนึ่งคนที่เห็นด้วยกับพวกมองโลกในแง่ร้ายว่าถ้าชีวิตขาดความหมายหรือจุดประสงค์ศักดิ์สิทธิ์ แปลว่าอะไรก็ตามที่เราทำหรือเป็นล้วนขาดนัยยะอันยืนยงและชีวิตของพวกเราล้วนเหลวไหลไม่ต่างกัน ดู Craig (2013)
[3] นักปรัชญาหลายคนที่เสนอทฤษฎีเรื่องความหมายในชีวิตเป็นผู้เชื่อว่าไม่อาจมีใครรู้ได้ (agnostic) หรือผู้กังขาต่อความคิดว่าชีวิตในความหมายหรือจุดประสงค์ศักดิ์สิทธิ์ ดู อย่าง Wolf (2010) แน่นอน ถ้าเราคิดว่าชีวิตมีความหมายหรือจุดประสงค์ศักดิ์สิทธิ์ แปลว่าการมีความหมายในชีวิตเราอาจเป็นเรื่องการใช้ชีวิตตามประเด็นเหนือธรรมชาติของการดำรงอยู่ บางคำอธิบายของความหมายในชีวิตสอดคล้องกับความคิดทางศาสนาเรื่องความหมายของชีวิต ผมทิ้งไว้ให้ผู้อ่านลองคิดลองคิดดูเองแล้วกันว่าทัศนะไหนเข้าหรือไม่เข้ากับความเชื่อมั่นทางศาสนาของตน
[4] Taylor (2000) พัฒนาความคิดนี้ในบทสุดท้าย
[5] John Stuart Mill เตือนเช่นกันไม่ให้ปนความสุขกับความพึงพอใจใน Utilitarianism บทที่ 2
[6] มีการพัฒนาประเด็นนี้ในคำอธิบายอัตนัยที่เจนโลกกว่านี้ของความหมายในชีวิต ดู เช่น Calhoun (2015) และ Parmer (2021)
[7] ดู Campbell and Nyholm (2015) หรือผลงานของพวกเขาใน Landau (2022) สำหรับการเสวนาของพวกเขาเรื่อง “ปฏิความหมาย” (anti-meaning) กิจกรรม โปรเจ็ค และชีวิตที่มีนัยยะเชิงลบและเป็นภัย
[8] ดู Metz (2013) สำหรับการเสวนาของคำอธิบายอันแตกต่างหลากหลายจำพวกนี้ Metz ปกป้องฉบับของเขาในบทสุดท้าย ด้านการสร้างสรรค์ ดู Taylor (1987) และ Matheson (2018)
[9] ตัวอย่างแบบคนจรชายหาดมักจะบรรยายน้อยเกิดควร รวมทั้งในเรียงความนี้! คุ้มค่าที่เราจะพิจารณาการปรับตัวแปรของเจตนา แรงจูงใจ สถานการณ์ และอื่นๆเพื่อพิจารณาว่าการเปลี่ยนแปลงองค์ประกอบต่างๆเหล่านี้อาจจะเปลี่ยนการประเมินของเราเรื่องการมีความหมายของชีวิตหรือกิจกรรมได้อย่างไร ชีวิตทั้งชีวิตมักจะ (ถ้าไม่เสมอไป) สลับซับซ้อนกว่าตัวอย่างสั้นๆพวกนี้ นักปรัชญาผู้แนะนำทฤษฎีเรื่องเล่าของความหมายในชีวิตจะเสนอว่าการพุ่งความสนใจไปยังกิจกรรมและบทบาทหนึ่งๆพลาดที่จะพิจารณาว่าชีวิตที่มีความหมายอาจจะต้องเมคเซ้นส์แบบองค์รวมในฐานะเรื่องราวที่มีความหมาย ดู Kauppinen (2012)
[10] คำว่า “โปรเจ็ค” ในที่นี้นับรวมไม่ใช่แค่กิจกรรมที่ทำให้เสร็จสิ้นได้อย่างการวาดภาพแต่ยังรวมถึงกิจกรรมปลายเปิดอย่างการรักษาความสัมพันธ์อันเหนียวแน่วกับเพื่อนและครอบครัว Susan Wolf พัฒนาแนวทางนี้ใน ความหมายของชีวิต และในสามเรียงความที่รวบรวมไว้ใน Wolf (2014) ดูเรียงความในภาคสอง “The Meanings of Lives” “Happiness and Meaning: Two Aspects of the Good Life” และ “Happiness and Morality” สามารถอ่านตัวบทของต้นฉบับภาษาอังกฤษของ ความหมายของชีวิต (Meaning in Life and Why It Matters) ได้ใน Tanner Lectures website ดูฉบับพิมพ์สำหรับการวิจารณ์อันยอดเยี่ยมต่อจุดยืนของวูล์ฟและคำตอบโต้ของวูล์ฟ Peter Singer พัฒนาจุดยืนที่คล้ายกันใน How Are We to Live? (1993) บทที่ 10
[11] อีกปัญหาที่เป็นไปได้คือขณะที่ทฤษฎีผสมผสานมุ่งจะผสมจุดแข็งของการเติมเต็มอัตนัยและคำอธิบายปรนัยของความหมายในชีวิต มันรับเอาปัญหาที่เป็นไปได้ของทั้งสองจุดยืนมาด้วย ยิ่งไปกว่านั้น ถ้าคำอธิบายเชิงอัตนัยและปรนัยขัดแย้งกันเอง ทฤษฎีผสมผสานก็อาจจะขัดแย้งกันเองด้วย
[12] Smuts (2013) พัฒนาประเด็นนี้ โดยใช้ตัวอย่างจอร์จ เบลี่ย์
[13] สำหรับการศึกษาที่คล้ายกันในชีวิตที่ดูมีความหมายอย่างยิ่งจากมุมคนนอก (อาชีพการงานดี มั่งคั่ง และครอบครัวสุขสันต์) แต่ภายในหายนะด้วยการเป็นทุกข์ การหวาดผวาชีวิต และความรู้สึกผิดทางจริยธรรม ดู Leo Tolstoy คำสารภาพ วรรณกรรมด้านความหมายในชีวิตมักถกวิกฤติความหมายของโตลสตอย ทั้งเพราะการอธิบายกุมใจของเขาเรื่องความกลัวตายกับการรู้สึกว่าชีวิตไร้ความหมาย และการเสวนาของเขาว่าเราสามารถพบคำตอบของปัญหาได้ที่ความศรัทธาทางศาสนา
[14] Frankl (2006)
[15] แน่นอน นี่ไม่ได้ให้ความชอบธรรมการกระทำของเหล่าคนที่จับผู้อื่นไปอยู่ในสถานการณ์เลวทราม ในสายตา Frankl ประเด็นเป็นเรื่องแรงจูงใจไม่ใช่ความชอบธรรม อาทิ การปฏิวัติผู้กดขี่อาจเป็นโปรเจ็คที่มีความหมายอย่างยิ่งสำหรับผู้ถูกกดขี่ ดู Camus (2018)
[16] ดู Smith (2017) เรื่องความสัมพันธ์และแหล่งอื่นของความหมายในชีวิต งานที่แนะนำให้อ่านต่อมี Landau (2017) Landau (2022) และ Singer (2009) สำหรับการเสวนาว่าสำนึก ”ชาวบ้าน” ทั่วไปเกี่ยวกับความหมายเกี่ยวพันกับทฤษฎีปรัชญาต่างๆเรื่องความหมายในชีวิตได้อย่างไร ดู Fuhrer and Cova (2022)
อ้างอิง
Benatar, David (2017). The Human Predicament. Oxford University Press.
Calhoun, Cheshire (2015). “Geographies of Meaningful Living,” Journal of Applied Philosophy 32(1): 15-34.
Campbell, Stephen M. and Sven Nyholm (2015). “Anti-Meaning and Why It Matters,” Journal of the American Philosophical Association 1(4): 694-711.
Camus, Albert (2018). The Myth of Sisyphus and Other Essays. Trans. Justin O’Brien. Vintage.
Craig, William Lane (2013). “The Absurdity of Life Without God.” In: Jason Seachris, ed. Exploring the Meaning of Life. Wiley-Blackwell: 153-172.
Frankl, Viktor E. (2006). Man’s Search for Meaning. Beacon Press. Originally published in 1946.
Fuhrer, Joffrey and Florian Cova (2022). “What makes a life meaningful? Folk intuitions about the content and shape of meaningful lives,” Philosophical Psychology.
Kauppinen, Antti (2012). “Meaningfulness and Time,” Philosophy and Phenomenological Research 84(2): 345-377.
Landau, Iddo (2017). Finding Meaning in an Imperfect World. Oxford University Press.
Landau, Iddo (2022). The Oxford Handbook of Meaning in Life. Oxford University Press.
Metz, Thaddeus (2013). Meaning in Life. Oxford University Press
Mill, John Stuart (1863). Utilitarianism.
Parmer, W. Jared (2021). “Meaning in Life and Becoming More Fulfilled,” Journal of Ethics and Social Philosophy 20(1): 1-29.
Singer, Irving (2009). Meaning in Life, Vol. 1: The Creation of Value. MIT Press.
Singer, Peter (1993). How Are We to Live? Ethics in an Age of Self-Interest. Prometheus.
Smith, Emily E. (2017). The Power of Meaning. Crown.
Smith, Emily E. (2017). “There’s More to Life Than Being Happy.” TED.com.
Smuts, Aaron (2013). “The Good Cause Account of the Meaning of Life,” The Southern Journal of Philosophy 41(4): 536-562.
Taylor, Richard (2000). Good and Evil. Prometheus. Originally published in 1970.
Taylor, Richard (1987). “Time and Life’s Meaning,” The Review of Metaphysics 40(4): 675-686.
Tolstoy, Leo (2005). My Confession. Translated by Aylmer Maude. Originally published in Russian in 1882.
Weinberg, Rivka (2021). “Ultimate Meaning: We Don’t Have It, We Can’t Get It, and We Should Be Very, Very Sad,” Journal of Controversial Ideas 1(1), 4.
Wolf, Susan (2010). Meaning in Life and Why It Matters. Princeton University Press. (Wolf’s lecture is also available at the Tanner Lecture Series website).